#667: De Nederlandse paradox in de strijd tegen corruptie

Nederland heeft met de invoering van de Aanwijzing zelfmelden, medewerking en zelfonderzoek per 1 januari 2025 een belangrijke stap gezet. Bedrijven die interne misstanden detecteren kunnen voortaan rekenen op een korting van maximaal 50% op de boete: 25% voor zelfmelding en nog eens 25% voor volledige medewerking. Het Openbaar Ministerie presenteert dit als een prikkel voor transparantie en accountability. Maar is dat ook werkelijk zo?

De realiteit is dat het Openbaar Ministerie de boete tegenwoordig vaker wil formaliseren in een strafbeschikking in plaats van in een transactie. Wat overblijft na zelfmelding is dus in sommige gevallen een strafbeschikking, een buitengerechtelijke afdoening die wordt gelijkgesteld met een veroordeling. Met alle neveneffecten van dien: uitsluiting van aanbestedingen, reputatieschade en problemen met financieringsvoorwaarden of private equity. De incentive om een zelfmelding te doen wordt daardoor aanzienlijk minder, terwijl het instrumentarium van de transactie in die gevallen meer voor de hand ligt.

Vergelijk dat met de Franse Convention Judiciaire d’Intérêt Public (CJIP), waarbij een schikking expliciet géén veroordeling oplevert en bedrijven zo de collateral damage van een strafrechtelijke veroordeling kunnen vermijden. Of met de Britse deferred prosecution agreements (DPA’s), die onder rechterlijk toezicht tot stand komen en bedrijven de mogelijkheid bieden om, mits zij aan alle voorwaarden voldoen, zonder veroordeling uit een onderzoek te komen.

Ook Zwitserland worstelt met dit vraagstuk. De Zwitserse summary penalty order (Strafbefehl) is weliswaar efficiënt, maar creëert een strafrechtelijke veroordeling zodra deze wordt aanvaard. Mede om die reden heeft de Zwitserse procureur-generaal voorgesteld om een DPA in te voeren, juist omdat het huidige systeem onvoldoende prikkelt tot zelfmelding. De Zwitserse Federale Raad heeft dit voorstel vooralsnog niet overgenomen, maar het debat is nog gaande.

Nederland zou ook meer aandacht moeten besteden aan dit debat. Als wij voorop willen lopen in de bestrijding van corruptie, dan moet het concrete voordeel voor bedrijven om zich te melden glashelder zijn. Een korting op de boete is mooi, maar niet voldoende wanneer het eindresultaat een veroordeling blijft met alle bijbehorende consequenties. Het zou goed zijn als de transactie weer meer expliciet op tafel wordt gelegd.

Dat het debat over de juiste instrumenten springlevend is, blijkt op dit moment het duidelijkst in Frankrijk. Zoals gesignaleerd op bijzonderstrafrecht.nl heeft de Assemblée nationale op 1 april 2026 in eerste lezing een amendement aangenomen dat voorziet in de volledige afschaffing van de CJIP, het Franse equivalent van de DPA. Het amendement, ingediend door de fractie Écologiste et Social in het kader van het wetsvoorstel tegen sociale en fiscale fraude, werd mede ingegeven door de CJIP die HSBC France in januari 2026 sloot voor 267 miljoen euro om een proces wegens belastingfraude te ontlopen. De indieners betogen dat de CJIP de afschrikkende werking van de wet ondermijnt en klassenjustitie in het leven roept die het gelijkheidsbeginsel schendt.

Toch is het de vraag of afschaffing het juiste antwoord is. De CJIP heeft sinds 2016 bijna vier miljard euro aan boetes opgeleverd en de internationale slagkracht van het Parquet National Financier aanzienlijk vergroot.

De spanning die zich in Frankrijk manifesteert tussen het politieke sentiment dat grote bedrijven hun strafbaarheid ‘afkopen’, en de pragmatische noodzaak van effectieve handhaving waarbij zelfmelden en het creëren van een incentive om schoonschip te maken wordt vergroot, is kennelijk illustratief voor een breder Europees debat. Frankrijk overweegt afschaffing van zijn DPA-equivalent, terwijl Zwitserland juist de invoering wordt besproken. En Nederland staat daar tussenin, met een ambitieus zelfmeldbeleid maar zonder duidelijkheid of de transactie of de strafbeschikking hiervoor wordt ingezet.

Nederland zou dit debat actief moeten voeren. Wanneer we een voortrekkersrol willen vervullen bij het tegengaan van corruptie, dan moet voor bedrijven volstrekt duidelijk zijn welk concrete voordeel zelfmelding oplevert. Een matiging van de boete is mooi, maar niet voldoende; als het eindresultaat een veroordeling blijft met alle bijbehorende consequenties, zal de prikkel om proactief te handelen beperkt blijven.

Heb je hier vragen over of wil je hierover van gedachten wisselen met ons? Neem dan contact op via [email protected].