Op grond van artikel 1 van het Wetboek van Strafrecht is een feit pas strafbaar wanneer dit in de wet strafbaar is gesteld. Deze bepaling vormt de wettelijke verankering van het legaliteitsbeginsel. Wanneer de wetgeving is gewijzigd na het begaan van het feit, worden de voor de verdachte gunstigste bepalingen toegepast.
De wijze waarop bewijs wordt verkregen in een strafrechtelijk voorbereidend onderzoek is vaak voer voor discussie. Wanneer sprake is van een vormverzuim, kan de strafrechter hieraan consequenties verbinden op grond van artikel 359a Sv. Dat kan variëren van een enkele constatering van het verzuim, strafvermindering, bewijsuitsluiting of zelfs niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Maar wat als datzelfde onrechtmatig verkregen bewijs later wordt gebruikt in een fiscale procedure? Mag de Belastingdienst zich beroepen op bewijsmateriaal dat in het strafrecht niet mag worden gebruikt? In het arrest van 31 januari 2025 (ECLI:NL:HR:2025:154) oordeelt de Hoge Raad – overeenkomstig de lijn in de jurisprudentie – dat het fiscale gebruik van bewijsmiddelen die op strafrechtelijk onrechtmatige wijze is verkregen, alleen in uitzonderlijke situaties niet is toegestaan.
In het strafrecht draait alles om schuld en verantwoordelijkheid. Wie wist wat, wie had moeten ingrijpen, en wie kan daadwerkelijk aansprakelijk worden gesteld? Het concept van feitelijk leidinggeven vormt hierbij een cruciaal juridisch criterium als het gaat om de vraag wie persoonlijk verantwoordelijk is voor het strafbare handelen van een rechtspersoon. Het OM geeft de rechtspersoon graag een gezicht. Maar wie moet dat gezicht zijn? De recente zaken rond voormalig ING-topman Ralph Hamers en de sanctieovertredingen bij de bouw van de Krimbrug laten zien hoe genuanceerd het begrip feitelijk leidinggeven is.
Verdenkingen van witwassen inzake de handel in bitcoins houden de gemoederen bezig. Op zichzelf is handel in bitcoins – net als het opnemen van contant geld – een legale handeling (zie ook #589). Onder omstandigheden kan er een verdenking van witwassen ontstaan, maar dan moet het Openbaar Ministerie de criminele herkomst wel bewijzen. Ingewikkelder wordt het als er geen sprake is van een bekend gronddelict. Dan toetst de rechter namelijk aan het inmiddels bekende witwasstappenplan. Dat was ook het geval in een recent gepubliceerd arrest van het Hof Arnhem-Leeuwarden, inzake bitcoins en het witwasstappenplan.
Vaklunch.nl is terug van zomerreces, en waar beter mee te beginnen dan met het strafrechtelijk leerstuk van het voorwaardelijk opzet, dat de gemoederen vaak bezighoudt. De riedel ‘het bewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans dat een bepaald gevolg intreedt’ heeft iedere jurist goed in de oren geknoopt. Maar onder complexe feiten en omstandigheden kan het nog altijd voor de nodige discussie zorgen. Een kritische blik blijft dan geboden. Zo blijkt ook uit een recent arrest van Hof Arnhem-Leeuwarden.
Zo’n 5 jaar geleden was opsporing en vervolging van financiële fraude door financiële instellingen te onderzoeken nog een speerpunt van het Openbaar Ministerie en de FIOD. In Vaklunch #302 stond het jaarbericht van de FIOD voor 2019 centraal. Daarin werd de volgende expliciete oproep gedaan aan financiële dienstverleners: “Naast het voldoen aan hun wettelijke verplichtingen doen we als FIOD een beroep op de maatschappelijke verantwoordelijkheid van poortwachters zoals banken, financieel dienstverleners en accountants bij het voorkomen en bestrijden van witwassen, corruptie en terrorismefinanciering.” Daar is – met wetgeving en risico’s voor de eigen reputatie als stok achter de deur – massaal gehoor aan gegeven. De naleving van de Wwft-verplichtingen is niet meer weg te denken uit het financiële domein. Kan het Openbaar Ministerie de eigen focus verschuiven naar andere domeinen?
Eind vorig jaar publiceerde het Openbaar Ministerie een online enquête witwassen waarin Nederlanders worden verzocht hun mening te geven over witwassen. Daarmee beoogt het Openbaar Ministerie te peilen hoe de samenleving denkt over de bestraffing van strafbare feiten. De resultaten worden dan ook meegenomen bij de evaluatie van de strafvorderingsrichtlijnen over dit onderwerp.
Drie jaar geleden kwam aan het licht dat een notaris en oud-bestuursvoorzitter bij het kantoor van de landsadvocaat, Pels Rijcken fraude heeft gepleegd en mogelijk tientallen miljoenen euro’s had verduisterd. Rechtbank Amsterdam deed in het strafrechtelijk onderzoek naar deze fraude onlangs een belangrijke uitspraak over het verschoningsrecht van de deken.
Fraudezaken duren vaak lang, en dat werkt rechtsonzekerheid in de hand. Daarom stellen de verjaringsregels uit het Wetboek van Strafrecht paal en perk aan de duur van de vervolging. In de praktijk blijken die regels met kunstgrepen te kunnen worden opgerekt. Het recente arrest van hof Den Haag in de Vestia-zaak biedt aanleiding om hier nog eens de aandacht op te vestigen.
Het fenomeen procesafspraken is volop in ontwikkeling. De Hoge Raad gaf in september 2022 groen licht voor afdoeningsafspraken tussen OM en verdediging (zie ook #494) en het OM publiceerde al een Aanwijzing (#538). Nu – in afwachting van verdere wetgeving – moet deze nieuwe figuur in de praktijk uitkristalliseren en vorm krijgen. In dat kader wees hof Den Haag onlangs een spraakmakend arrest.
