#638: Omzeilt het OM in de jacht op overtreders van de Ruslandsancties zélf rechtstatelijke waarborgen?

Nog altijd zijn sancties hot & happening (zie onze eerdere bijdragen over de sanctiewetgeving: #580, #605, en #621). Dat sancties actueel zijn blijkt opmerkelijk genoeg uit een civiele beschikking van de rechtbank Gelderland van 5 september jl. De verzoekende partij in dit geding was het Openbaar Ministerie, de verweerder betrof het Arnhemse Jet Air Equipment B.V. (hierna: Jet Air). Volgens het Openbaar Ministerie had Jet Air structureel sanctiewetgeving overtreden door vliegtuigonderdelen te leveren aan Rusland. Het verzoek van het Openbaar Ministerie Jet Air verboden te verklaren en de vennootschap te ontbinden (op grond van artikel 2:20 BW), werd door de rechtbank volledig toegewezen.

Dat het Openbaar Ministerie het strafrecht niet meer als enige tool in haar gereedschapskist heeft zitten is al langer bekend. Sterker nog, in een recent uitgebracht jaarverslag van het Openbaar Ministerie staat beschreven dat het zoeken naar mogelijkheden buiten het strafrecht om aan de orde van de dag is. Los van de mogelijkheden die het strafrecht biedt, wordt ook gekeken naar bijvoorbeeld het bestuursrecht, het tuchtrecht en het civiel recht. Het Openbaar Ministerie noemt deze alternatieve routes ‘soms sneller, efficiënter en effectiever’. Ook zouden deze alternatieve routes als positief effect hebben dat de strafrechtketen wordt ontlast en dat doorlooptijden worden versneld. Wat hier ook van zij, het is opvallend dat het Openbaar Ministerie volledig voorbijgaat aan de keerzijde van deze alternatieve interventies, te weten de rechtstatelijke risico’s die met deze alternatieve interventies gepaard gaan. Hierover schreven wij al eerder in #499 en #555 en #570.

Uit de beschikking van de rechtbank blijkt namelijk dat het verzoek van het Openbaar Ministerie om Jet Air verboden te verklaren en te ontbinden al was ingesteld terwijl het hoger beroep in de strafzaak nog liep. De strafrechtelijke veroordeling voor het overtreden van de Sanctiewet, waar het Openbaar Ministerie zich op baseerde in deze civiele procedure, was dus nog niet onherroepelijk. Toch heeft de rechtbank op verzoek van het Openbaar Ministerie de beschikking uitvoerbaar bij voorraad verklaard. Deze beschikking heeft daardoor werking, ook wanneer hiertegen hoger beroep is ingesteld.

Hoewel de wet erin voorziet dat een verbodenverklaring uitvoerbaar is bij voorraad, ligt dit anders bij een beschikking tot ontbinding. Uitvoerbaarheid bij voorraad van een ontbinding ‘mag niet worden verwacht’, aldus de wetgever in 1984. Zoals de wetgever toen al terecht opmerkte is ontbinding immers een onherroepelijke ingreep. Toch is deze mogelijkheid ‘hier noch elders in boek 2 BW uitgesloten’. Bij een wetswijziging in 2019 werd dit uitgangspunt door de wetgever herhaald: “Omdat de ontbinding ingevolge artikel 2:20 BW na een verbodenverklaring een onherroepelijke ingreep betekent, die niet terug is te draaien na een andersluidend oordeel in hoger beroep of cassatie, ziet de nu voorziene uitvoerbaarheid bij voorraad niet op de ontbinding, maar alleen op de verbodenverklaring.”

De rechtbank Gelderland verklaart haar beschikking op verzoek van het Openbaar Ministerie uitvoerbaar bij voorraad zonder hierbij onderscheid te maken tussen de verbodenverklaring en de ontbinding. Voor de uitvoerbaarverklaring bij voorraad van een verbodenverklaring is volgens de wetgever echter geen specifiek verzoek of nadere discretionaire afweging door de rechter nodig. Gelet op het expliciete verzoek van het Openbaar Ministerie om de beschikking uitvoerbaar bij voorraad te verklaren en de afwegingen van de rechtbank over dit verzoek, lijken zowel het verzoek als de uitvoerbaarverklaring bij voorraad daarom toch echt te zien op de ontbinding. Hier komt bij dat in deze beschikking ook wordt ingegaan op de ‘te benoemen vereffenaar’ (hetgeen pas aan de orde is bij ontbinding). Een snelle zoekslag op de website van de Kamer van Koophandel leert bovendien dat Jet Air inmiddels ‘in liquidatie’ is. Het lijkt er daarom sterk op dat niet alleen de verbodenverklaring, maar ook de ontbinding van Jet Air uitvoerbaar bij voorraad is verklaard. Dit in weerwil van de bedoeling van de wetgever, zo is ook reeds in de rechtspraak bevestigd.

Tegen een beschikking als deze staat in theorie nog de mogelijkheid van hoger beroep en cassatie open. In de praktijk is het echter maar zeer de vraag hoe realistisch het is dat een ontbonden vennootschap hier nog de adem voor heeft. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheid om in de strafzaak in hoger beroep te gaan en de uitkomst hiervan af te wachten. Deze gang van zaken, waarbij een verdachte het recht op een tweede feitelijke instantie de facto kan worden ontnomen, tornt aan het beginsel van de onschuldpresumptie en het recht op een eerlijk proces (artikel 6 EVRM). Dit zijn waarborgen die raken aan de kern van de rechtstaat. Er zijn bovendien minder ingrijpende alternatieve interventies denkbaar om verdachten hangende een strafzaak te weerhouden van het plegen van strafbare feiten, zoals die van strafrechtelijk beslag.

Deze civiele beschikking is geen incident, maar illustratief voor de alternatieve routes die het Openbaar Ministerie in toenemende mate bewandelt. Uiteraard is het Openbaar Ministerie vrij om de haar ter beschikking staande middelen te gebruiken. Hierbij mogen de rechtstatelijke waarborgen echter niet uit het oog worden verloren. Het moet gezegd worden dat hierbij ook voor de rechtspraak een rol is weggelegd. Uiteindelijk gaat de rechter er immers over of de verzoeken van het Openbaar Ministerie al dan niet worden ingewilligd. De rechtbank had er in dit geval voor kunnen kiezen om op zijn minst de ontbinding niet uitvoerbaar bij voorraad te verklaren. Wat ons betreft zou het definitieve oordeel in de strafzaak eerst moeten worden afgewacht. Verdachten moeten te allen tijde de reële mogelijkheid hebben om hun recht op hoger beroep te kunnen uitoefenen; niet alleen in theorie, maar ook in de praktijk. Dit voorkomt ook hoge schadevergoedingen aan verdachten wanneer een strafrechtelijk hoger beroep alsnog in een vrijspraak uitmondt.

Heb je hier vragen over of wil je hierover van gedachten wisselen met ons? Neem dan contact op met ons op via [email protected].