#630: De naïeve mens als redelijke scepticus

De oplichtingsbepaling staat centraal in de recente conclusie van advocaat-generaal Spronken. Wanneer is iemand werkelijk door listige kunstgrepen of een samenweefsel van verdichtsels bewogen tot afgifte, en wanneer had het slachtoffer het bedrog gewoon moeten doorzien? De zaak laat zien hoe scherp de rechter balanceert tussen bescherming van goedgelovigen en het uitgangspunt dat ieder verantwoordelijk is voor een minimum aan eigen voorzichtigheid.

De feiten van de zaak

De verdachte in deze zaak werd vervolgd voor oplichting. De kern van de beschuldiging was dat hij door middel van valse voorwendselen en misleiding het slachtoffer had bewogen tot het afgeven van geld. De verdachte had zich voorgedaan als iemand die een aantrekkelijk aanbod deed, waarbij hij gebruik maakte van valse documenten, verzonnen namen en een geloofwaardig verhaal. Het slachtoffer, in de veronderstelling dat alles klopte, ging over tot betaling of afgifte.

Wat deze zaak bijzonder maakt, is dat de verdediging aanvoerde dat het slachtoffer de oplichting had moeten doorzien, juist gelet op de professionaliteit van het bedrijf in de betreffende branche. De leugens waren, zo stelde de verdachte, ‘evident’ voor wie enigszins oplettend was. Daarmee betoogde hij dat het causale verband tussen de misleiding en de afgifte ontbreekt: als je de truc had kunnen doorzien, ben je juridisch niet ‘bewogen’.

De juridische weegschaal

Het hof (en in zijn kielzog de A-G) toetst de casus langs de klassieke lijnen:

• Hoe geraffineerd was de misleiding?
• Welke positie en kennis had het slachtoffer?
• Waren er signalen of waarschuwingen die het slachtoffer had kunnen opmerken?
• Was het vertrouwen dat het slachtoffer stelde in de verdachte gerechtvaardigd?

 

In deze zaak bleek uit de feiten dat de verdachte een samenhangend en geloofwaardig verhaal had opgezet, ondersteund door documenten en gedragingen die het vertrouwen van het slachtoffer wisten te winnen. Hoewel de verdediging meent dat het slachtoffer door zijn bijzondere kennis beter had moeten weten, neemt het hof dat standpunt niet over. Er waren geen duidelijke signalen dat het om bedrog ging, en de verdachte had zich juist ingespannen om die signalen te verhullen.

De advocaat-generaal concludeerde dat het slachtoffer in deze omstandigheden niet kan worden verweten dat hij de oplichting niet heeft doorzien. De misleiding was zodanig geraffineerd en overtuigend, dat daarmee het causaal verband tussen de list en de afgifte van het geld aanwezig was, waardoor aan de eisen van oplichting was voldaan.

De balans tussen bescherming en eigen verantwoordelijkheid

Hoewel het recht verlangt dat mensen niet roekeloos goedgelovig zijn, erkent het ook dat zelfs oplettende mensen en professionele bedrijven slachtoffer kunnen worden van geraffineerde oplichting. De rechter maakt steeds een feitelijke en contextuele afweging: was het slachtoffer in de gegeven situatie redelijkerwijs te vertrouwen, of had hij moeten twijfelen? Daarmee blijft artikel 326 Sr een scherp geslepen instrument: pas waar verdachte samenweefsels de normale waakzaamheid ondergraven, treedt het strafrecht beschermend op. De redelijke scepticus wordt toch enigszins in ons allen verwacht, maar ook professionele partijen kunnen slachtoffer worden van oplichting.

Heb je hier vragen over of wil je hierover van gedachten wisselen met ons? Neem dan contact op met ons op via [email protected].